करिब तीन साता सामान्य उतारचढावसहित अघि बढेको सेयर बजारको जलविद्युत समूहमा गत साता एकाएक वृद्धि देखियो।
लगातार तीन कारोबार दिनमा जलविद्युत समूहको सूचक करिब १४८ अंक बढ्यो। तर त्यसपछिका दुई कारोबार दिनमा ६१ अंकभन्दा बढी घट्यो। मंगलबार केही सुधार भए पनि समूहको सूचक अघिल्लो साताको उच्च बिन्दुमा फर्किन सकेको छैन।
यसले जलविद्युत कम्पनीका सेयरमा देखिएको पछिल्लो वृद्धि कति टिकाउ होला भन्ने प्रश्न उठाएको छ।
नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) को तथ्यांक अनुसार असोज १९ गते जलविद्युत उपसमूहको सूचक ३४८९.६८ अंक थियो। त्यसपछिका कारोबारमा सूचक सामान्य उतारचढावसहित क्रमशः माथि लाग्यो।
दसैं बिदापछिको पहिलो कारोबार दिन, कात्तिक ९ गते सूचक ३५७०.६३ अंकमा पुगेको थियो। कात्तिक १० गते करिब ५९ अंक बढेर ३६२९.६८ पुग्यो। अर्को दिन थप ७५ अंक बढ्यो। कात्तिक १२ गते पनि वृद्धि कायम रहँदै ३७१८.१५ अंकमा पुग्यो।
यसरी तीन कारोबार दिनमा १४७.५३ अंक अर्थात् ४.१३ प्रतिशत बढ्यो।
कात्तिक ११ गते मात्रै जलविद्युत समूहको सूचक २.०७ प्रतिशत बढ्दा समग्र नेप्से परिसूचक १.२६ प्रतिशत बढेको थियो।
तर त्यसपछि बजारको दिशा फेरियो। कात्तिक १३ गतेदेखि सूचक घट्दै १६ गतेसम्म ३६५६.७४ मा झर्यो। कात्तिक १७ मंगलबार भने ३६६८.२२ अंकमा सेयर बजार बन्द भयो।
यसरी कात्तिक १२ गतेको उच्च बिन्दुको तुलनामा मंगलबारसम्म सूचक ४९.९३ अंक अर्थात् १.३४ प्रतिशत तल छ। यद्यपि असोज १९ गतेको तुलनामा अझै ५.१२ प्रतिशत माथि छ।
यसको अर्थ, पछिल्लो गिरावटले जलविद्युत समूहमा भएको सबै वृद्धि गुमेको छैन। तर तीन दिनको तीव्र वृद्धि त्यसपछिका कारोबारमा कायम रहन पनि सकेको छैन।
जलविद्युत कम्पनीका सेयरमा लगानीकर्ताको आकर्षण नौलो होइन। तर यस्ता कम्पनीको सेयर मूल्य र लगानीकर्ताले पाउने प्रतिफलबीच सधैं समान सम्बन्ध देखिँदैन।
असोज २१ गतेसम्मको तथ्यांक अनुसार नेप्सेमा सूचीकृत १११ जलविद्युत कम्पनीमध्ये ६४ वटाले लगानीकर्तालाई लाभांश दिएका थिएनन्। तीमध्ये १३ कम्पनी भने केही समयअघि मात्रै सूचीकृत भएका हुन्।
यसले जलविद्युत कम्पनीहरूबीच प्रतिफल दिने क्षमतामा ठूलो अन्तर रहेको देखाउँछ।
लाभांश नदिने कम्पनीका सेयरमा समेत लगानीकर्ताको आकर्षण हुनुको एउटा कारण मूल्य बढेपछि बेचेर नाफा कमाउने सम्भावना हो।
कतिपय कम्पनीको सहजै कारोबार गर्न उपलब्ध सेयर सीमित हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा माग बढ्दा सेयर मूल्य छिटो बढ्न सक्छ। माग घट्दा वा बेच्नेको संख्या बढ्दा मूल्य घट्ने जोखिम पनि रहन्छ।
यस कारण जलविद्युत समूहको सूचक बढ्नुको अर्थ सबै कम्पनीको नाफा, आम्दानी वा आर्थिक अवस्था सुध्रिएको भन्ने हुँदैन।
उदाहरणका लागि, कुनै कम्पनीको सेयर मूल्य एक सातामा १० प्रतिशत बढ्न सक्छ। तर त्यही अवधिमा उक्त कम्पनीको विद्युत उत्पादन, आम्दानी वा नाफामा कुनै परिवर्तन नभएको हुन सक्छ।
सेयर मूल्य बजारमा खरिदकर्ता र बिक्रीकर्ताबीचको कारोबारबाट निर्धारण हुन्छ। कम्पनीको आम्दानी र वित्तीय अवस्था भने त्यसको व्यवसाय सञ्चालनसँग सम्बन्धित हुन्छ।
त्यसैले जलविद्युत कम्पनीमा लगानी गर्दा सेयर मूल्यको उतारचढावसँगै विद्युत उत्पादन, आम्दानी, ऋणको अवस्था र लाभांश दिन सक्ने क्षमतालाई पनि हेर्नुपर्ने हुन्छ।
जलविद्युत कम्पनीको सेयर मूल्यमा प्रभाव पार्न सक्ने अर्को पक्ष निश्चित अवधिसम्म बिक्री गर्न नपाइने सेयरको 'लकिङ पिरियड' समाप्त हुनु हो। संस्थापक तथा आयोजना प्रभावित स्थानीय बासिन्दा लगायत केही समूहका सेयर निश्चित अवधिसम्म बेच्न नपाइने व्यवस्थालाई लकिङ पिरियड भनिन्छ।
त्यस्तो अवधि सकिएपछि कारोबार गर्न मिल्ने सेयर आपूर्ति बढ्न सक्छ। बजारमा बिक्रीका लागि आउने सेयर संख्या बढ्दा त्यस अनुसार माग नबढे मूल्यमा दबाब पर्न सक्छ।
तर लकिङ अवधि सकिँदैमा सबै सेयर बिक्री हुन्छन् वा कम्पनीको सेयर मूल्य अनिवार्य रूपमा घट्छ भन्ने हुँदैन।
त्यसैगरी जलविद्युत कम्पनीहरूले पुँजी जुटाउन हकप्रद सेयर जारी गर्न सक्छन्। हकप्रदबाट उठेको रकम नयाँ आयोजना निर्माणमा खर्च हुन्छ, सञ्चालनमा रहेको आयोजना विस्तार गर्न प्रयोग हुन्छ वा पुरानो ऋण तिर्न प्रयोग हुन्छ भन्नेले त्यसको आर्थिक महत्त्व निर्धारण गर्छ।
ऋण तिर्न रकम प्रयोग हुँदा कम्पनीको ब्याज खर्च घट्न सक्छ। तर त्यसले तत्काल विद्युत उत्पादन वा आम्दानी बढाउँछ भन्ने हुँदैन। त्यसैले हकप्रद सेयर निस्कासनको प्रस्तावलाई मात्रै कम्पनीको अवस्था बलियो भएको संकेत मान्न मिल्दैन।
जलविद्युत कम्पनीको आम्दानी सेयर बजारको कारोबारभन्दा विद्युत उत्पादन र बिक्रीसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुन्छ।
सञ्चालनमा रहेको आयोजनामा बाढी, पहिरो वा अन्य कारणले क्षति पुगे उत्पादन रोकिन सक्छ। त्यसले कम्पनीको आम्दानी प्रभावित पार्न सक्छ। कम्पनीको ऋण तिर्ने क्षमता तथा भविष्यमा लगानीकर्तालाई प्रतिफल दिने सम्भावनामा असर पार्न सक्छ।
त्यसैले एउटै जलविद्युत समूहमा रहेका कम्पनीहरूको वित्तीय जोखिम र प्रतिफलको सम्भावना फरक फरक हुन सक्छ।
पछिल्लो कारोबारले जलविद्युत समूहमा मूल्यवृद्धिपछि केही गिरावट र पुनः सामान्य सुधार देखाएको छ। अब कात्तिक १२ गते पुगेको ३७१८ अंक आसपासको तह सूचकले फेरि पार गर्छ कि गर्दैन, त्यो हेर्न बाँकी छ।
त्यसैगरी पछिल्लो वृद्धिमा कुन कुन कम्पनीको योगदान बढी थियो र त्यसपछिको गिरावट केही कम्पनीमा सीमित थियो वा समूहभर फैलिएको थियो भन्ने पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
कारोबार रकम, किनबेच भएका सेयर संख्या र मूल्य बढेका तथा घटेका कम्पनीहरूको अनुपातले बजारको अवस्थाबारे थप जानकारी दिन सक्छ। सूचकले निश्चित अंक पार गर्दैमा आगामी दिनमा पनि मूल्य बढिरहने ग्यारेन्टी भने हुँदैन।
जलविद्युत कम्पनीको मूल्यमा बजारको समग्र अवस्था, ब्याजदर, लगानीकर्ताको अपेक्षा र कम्पनीगत वित्तीय परिणामले पनि प्रभाव पार्न सक्छन्।
अहिले उपलब्ध तथ्यांकले जलविद्युत समूहमा छोटो अवधिमा तीव्र वृद्धि भएको र त्यसपछिका दिनमा वृद्धिको गति रोकिएको देखाउँछ। तर यो वृद्धि कुनै निश्चित कारणले भएको हो वा दीर्घकालीन वृद्धिको सुरूआत हो भन्न सकिँदैन।
***
-1751434289.jpeg)
